Badanie łączy spożywanie żywności wysoko przetworzonej z osłabieniem uwagi i wyższym wskaźnikiem ryzyka demencji

Badanie przekrojowe przeprowadzone na grupie 2 192 dorosłych Australijczyków wykazało, że wyższe spożycie żywności wysoko przetworzonej było powiązane z niższymi wynikami w testach uwagi oraz wyższym szacowanym ryzykiem demencji, zgodnie z raportem serwisu StudyFinds.

Badanie, kierowane przez naukowców z Monash University i opublikowane w czasopiśmie Alzheimer’s & Dementia, uwzględniało stopień przestrzegania diety śródziemnomorskiej. Wykazano, że te zależności się utrzymały, co sugeruje, że sam proces przetwarzania żywności może być istotnym czynnikiem. Autorzy zauważyli, że wnioski mają charakter obserwacyjny i nie dowodzą relacji przyczynowo-skutkowej.

Czym jest żywność wysoko przetworzona?

System klasyfikacji Nova definiuje żywność wysoko przetworzoną (UPF) jako produkty przemysłowe wytwarzane z rafinowanych składników i dodatków, w tym napoje bezalkoholowe, pakowane przekąski, przetworzone mięso oraz mrożone gotowe posiłki, jak wskazano w raporcie z badania.

W Australii takie produkty odpowiadają za około 42% codziennych kalorii; w USA i Wielkiej Brytanii wskaźnik ten przekracza 50%, podano w badaniu.

Uczestnicy badania pozyskiwali około 41% swoich kalorii ze źródeł wysoko przetworzonych, co jest zgodne z australijską średnią krajową. „Żywność wysoko przetworzona jest silnie powiązana z otyłością, cukrzycą i wysokim ciśnieniem krwi”, zauważyli autorzy badania, dodając, że „sam stopień przetworzenia żywności może odgrywać odrębną rolę w zdrowiu mózgu”.

Poprzednie badania również powiązały te produkty z przebudową struktur mózgowych odpowiedzialnych za łaknienie i samokontrolę, zgodnie z badaniem z 2025 roku opublikowanym w npj Metabolic Health and Disease.

Projekt badania i metody

Dane pochodziły z projektu Healthy Brain Project, platformy internetowej rekrutującej dorosłych w wieku od 40 do 70 lat, wolnych od demencji, ale posiadających ją w historii rodzinnej. Dieta była oceniana za pomocą kwestionariusza częstotliwości spożywania posiłków składającego się ze 130 pozycji obejmujących okres 12 miesięcy; funkcje poznawcze mierzono za pomocą testu uwagi i pamięci online; ryzyko demencji szacowano przy użyciu narzędzia CAIDE (Cardiovascular Risk Factors, Aging and Dementia).

Naukowcy użyli również zmodyfikowanej wersji wskaźnika CAIDE, która skupia się wyłącznie na modyfikowalnych czynnikach ryzyka, choć ta wersja nie została niezależnie zweryfikowana jako narzędzie do prognozowania demencji, jak stwierdzono w publikacji.

Próba badawcza składała się w przeważającej mierze z kobiet (75%), osób rasy białej oraz osób o wyższym wykształceniu i statusie społeczno-ekonomicznym, co ogranicza możliwość uogólniania wyników, zgłosili autorzy. Podobne skrzywienia demograficzne odnotowywano w innych badaniach nad związkiem diety z mózgiem, przy czym krytycy argumentują, że ogólne wnioski często nie uwzględniają szerszej populacji.

Kluczowe wnioski: Uwaga i ryzyko demencji

Każdy 10-procentowy wzrost udziału kalorii z żywności wysoko przetworzonej był powiązany ze spadkiem wyników uwagi o 0,05 punktu oraz wzrostem zmodyfikowanego wskaźnika ryzyka demencji CAIDE o 0,24 punktu. Nie znaleziono istotnego związku między spożywaniem żywności wysoko przetworzonej a wynikami pamięci, co jest spójne z wcześniejszymi badaniami, stwierdzili autorzy.

Zależności te utrzymały się po uwzględnieniu stopnia przestrzegania diety śródziemnomorskiej oraz masy ciała, zgodnie z badaniem.

Ustalenia te wpisują się w rosnącą liczbę dowodów. Badanie z 2025 roku wykazało, że żywność wysoko przetworzona „zmienia kluczowe struktury mózgu odpowiedzialne za głód, łaknienie i samokontrolę”. Kolejna analiza wskazała, że „żywność wysoko przetworzona zwiększa ryzyko demencji i przyspiesza spadek funkcji poznawczych”. Spójność między badaniami podkreśla potencjalną rolę przetwarzania żywności w kontekście zdrowia mózgu.

Możliwe mechanizmy i ograniczenia

Naukowcy zaproponowali kilka niemieszalnych bezpośrednio ścieżek: pozbawianie żywności korzystnych związków, wprowadzanie dodatków z opakowań lub procesów wysokotemperaturowych, zakłócenie komunikacji na osi jelitowo-mózgowej oraz uszkodzenia naczyń krwionośnych wynikające z otyłości lub cukrzycy powiązanych z żywnością wysoko przetworzoną. Badania na zwierzętach wykazały, że niektóre dodatki mogą niszczyć mikroby jelitowe komunikujące się z mózgiem, potencjalnie wywołując stan zapalny i upośledzając sygnalizację komórek nerwowych, zauważyli autorzy.

Stan zapalny z kolei jest znany z tego, że upośledza uwagę wzrokową i podejmowanie decyzji.

Badanie ma charakter przekrojowy i nie może określić relacji przyczynowo-skutkowej; dane dietetyczne opierały się na samoopisach, a kwestionariusz częstotliwości spożywania posiłków nie był walidowany dla diety australijskiej, zauważyli autorzy. Zmodyfikowany wskaźnik CAIDE użyty jako wtórny punkt końcowy nie został niezależnie zweryfikowany jako narzędzie do prognozowania demencji. Ponadto próba badawcza była silnie zdominowana przez kobiety i osoby o wysokim statusie społeczno-ekonomicznym, co ogranicza możliwość przekładania wyników na całe społeczeństwo.

Podsumowanie: Sam stopień przetworzenia żywności może wpływać na zdrowie mózgu

Badanie to stanowi kolejny dowód łączący spożywanie żywności wysoko przetworzonej ze spadkiem formy poznawczej, lecz autorzy podkreślają, że wyniki mają charakter wyłącznie obserwacyjny i nie dowodzą przyczynowości. Finansowanie zostało zapewnione przez wiele australijskich agencji zdrowia oraz Alzheimer’s Association; autorzy zadeklarowali brak konfliktu interesów.

Wyniki sugerują, że sam stopień przetworzenia żywności może odgrywać rolę w zdrowiu mózgu, niezależnie od ogólnej jakości diety, stwierdzili naukowcy.

Badacze zdrowia publicznego wezwali do pociągnięcia do odpowiedzialności podmiotów poza samymi konsumentami, argumentując, że wielkie konglomeraty spożywcze mają obowiązek ograniczać zdrowotne i środowiskowe koszty swoich produktów.